Jak zwolnić się z obowiązkowych kosztów sądowych w sprawach cywilnych i rodzinnych ?

sad-mlotek

fot. orangesparrow via Foter.com / CC BY-NC-ND

 

Instytucja zwalniania z kosztów sądowych w sprawach cywilnych jest uregulowana w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28 lipca 2005 r. (Dz. U. nr 167, poz. 1398).

Zgodnie z art. 102 1. zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru. Jeżeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich wymaganych danych Sądy wzywa do uzupełnienia braków formalnych, którego nieuzupełnienie w terminie 7 dni będzie skutkować odrzucenie wniosku.  Sąd może odebrać od osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych przyrzeczenie o treści: „Świadomy znaczenia mych słów i odpowiedzialności przed prawem zapewniam, że złożone przeze mnie oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania jest prawdziwe i rzetelne”.

Jak wypełnić druk oświadczenia?  Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania otrzymamy w każdym sądzie, albo na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości, pod adresem: www.ms.gov.pl.

Druk należy wypełnić czytelnie, dokonując wpisów bez skreśleń i poprawek. Każdą rubrykę niezacieniowaną należy wypełnić przez wpisanie odpowiedniej treści, jeżeli nie posiadamy majątku w poszczególnej rubryce wpisujemy „nie posiadam”. Należy pamiętać, że jeżeli oświadczenie nie będzie zawierało wszystkich wymaganych danych, wnioskodawca zostanie zobowiązany do poprawienia lub uzupełnienia oświadczenia w terminie tygodniowym od dnia otrzymania wezwania. Po bezskutecznym upływie terminu przewodniczący zwraca wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Jeżeli wnioskodawca nie może wpisać

wszystkich danych w druku, to musi umieścić te dane na dodatkowej karcie formatu A4, ze wskazaniem uzupełnianej rubryki. Pod dodaną treścią należy złożyć podpis Wnioskodawca powinien wpisać dane w oświadczeniu według stanu istniejącego w dniu jego sporządzenia.

Stronę, która uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych na skutek świadomego podania nieprawdziwych okoliczności, sąd skaże na grzywnę w wysokości do 1000 złotych; niezależnie od jej obowiązku uiszczenia grzywny strona powinna uiścić wszystkie przepisane opłaty i pokryć obciążające ją wydatki. Osobę, która ponownie zgłosiła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, świadomie podając nieprawdziwe okoliczności o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sąd, odrzucając wniosek, skazuje na grzywnę w wysokości do 2000 złotych.

Dane, które należy uzupełnić:  a) Sąd, do którego jest składane oświadczenie (nazwa i siedziba sądu, ewentualnie również właściwy wydział), b) Sygnatura sprawy (wpisuje się, gdy oświadczenie jest składane po złożeniu pozwu lub wniosku), c) Dane osoby składającej wniosek – Imię i nazwisko, numer PESEL, (w razie nieposiadania numeru PESEL należy podać imię ojca i imię matki; w razie nieposiadania NIP-u należy podać informację o jego braku), d) Stan rodzinny (w tej rubryce należy wpisać dane osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą: małżonka lub osoby pozostającej we wspólnym pożyciu z wnioskodawcą, wstępnych, zstępnych i osób pozostających w stosunku przysposobienia lub pod opieką wnioskodawcy, powinowatych), e) Majątek (należy wpisać stan majątkowy wnioskodawcy, wskazując jednocześnie tytuł prawny (np. własność, użytkowanie wieczyste); jeżeli przedmioty wchodzące w skład majątku są przedmiotem współwłasności lub współużytkowania wieczystego, należy w stosunku do każdego z nich podać udział lub zaznaczyć, że wchodzą w skład majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową). Wykaz majątku dotyczy: nieruchomości – nieruchomość przeznaczona do stałego zamieszkiwania przez wnioskodawcę, np. nieruchomość zabudowana domem mieszkalnym lub mieszkanie. Tutaj należy podać adres, powierzchnię działki, domu, mieszkania w m2 i szacunkową wartość, nieruchomości rolne -należy podać adres, powierzchnię w hektarach, szacunkową wartość i sposób rolniczego wykorzystania; jeżeli nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne, należy wskazać osobno powierzchnię gruntów rolnych i leśnych, liczbę budynków, liczbę i rodzaj urządzeń służących do produkcji, liczbę i rodzaj inwentarza żywego), inne nieruchomości – należy podać adres, powierzchnię w hektarach lub w m2 , szacunkową wartość i sposób wykorzystania. W dalszych rubrykach należy wykazać pozostały majątek, tak jak oszczędności, papiery wartościowe i inne prawa majątkowe, np. udziały, polisy inwestycyjne, jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych, polisolokaty , wierzytelności, oraz inne przedmioty wartościowe (ruchomości) o wartości wyższej niż 5000 zł, np. samochody i inne pojazdy mechaniczne, maszyny, urządzenia elektroniczne, biżuteria, sprzęt RTV i AGD.

 

Najważniejszym punktem w oświadczeniu majątkowych jest punkt 6, który dotyczy dochodów i źródeł utrzymania wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym punkcie należy wpisać odrębnie dla każdej osoby wszystkie dochody i źródła utrzymania np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, emerytury, renty, działalności wykonywanej osobiście – w tym z wykonania umów cywilnoprawnych, pełnienia obowiązków społecznych lub obywatelskich, zasiadania w zarządach, radach nadzorczych i komisjach osób prawnych, z praw autorskich, pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy, z najmu, dzierżawy, dywidend, dopłat do produkcji rolniczej i działów specjalnych produkcji rolnej, alimentów. Kolejnym ważnym punktem w oświadczeniu, jest rubryka dotycząca zobowiązań i stałych wydatków, tutaj należy wpisać np. kredyty, pożyczki, raty leasingowe, alimenty, czynsze najmu, dzierżawy, koszty ponoszone na mieszkanie, opłaty za media, koszty leczenia, rehabilitacji, ubezpieczenia majątku.

W razie oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych strona nie może ponownie domagać się zwolnienia powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku. Ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, oparty na tych samych okolicznościach, podlega odrzuceniu. W przypadku oddalenia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, stronie przysługuje zażalenie, zgodnie z pouczeniem Sądu. Należy pamiętać, że wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych, jak i zażalenie na postanowienie w przedmiocie oddalenia wniosku nie podlegają opłacie.

Orzecznictwo w sprawie zwolnienia z kosztów sądowych

1.      Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych jest instytucją o charakterze wyjątkowym. O braku możliwości uiszczenia ich w części lub w całości, uzasadniającym zwolnienie, można mówić jedynie wówczas, gdy uczestnik (strona) nie ma realnego wpływu na swoją sytuację materialną i rzeczywiście nie może ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Osoba, która przygotowuje się do wystąpienia z wnioskiem w postępowaniu nieprocesowym lub nosi się z zamiarem wniesienia powództwa, musi mieć świadomość wydatków związanych z planowanym przedsięwzięciem, a w konsekwencji powinna się do niego odpowiednio przygotować, także pod względem finansowym. – IV CZ 102/15 – postanowienie SN – Izba Cywilna z dnia 16-03-2016

2.      Okoliczność, że pełnoletnie dziecko, które nie posiada własnego majątku, uczy się i pozostaje na utrzymaniu rodziców, nie uzasadnia jeszcze zwolnienia od kosztów sądowych; z istoty obowiązku alimentacyjnego wynika bowiem, że w wypadku prowadzenia procesu w interesie dziecka, które nie osiągnęło możliwości samodzielnego utrzymania, rodzice winni wyłożyć potrzebne na ten cel środki, jeżeli mogą to uczynić bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; wówczas o zwolnieniu od kosztów sądowych decydują możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców.- V CZ 2/16 – postanowienie SN – Izba Cywilna z dnia 02-03-2016

3.      Każdy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, złożony w toku postępowania sądowego, rozpatrywany jest przy uwzględnieniu okoliczności dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawcy w chwili złożenia wniosku, a sąd meriti nie jest związany poprzednimi rozstrzygnięciami w przedmiocie zwolnienia od takich kosztów zapadłych we wcześniejszych fazach postępowania.- I CZ 7/15 – postanowienie SN – Izba Cywilna z dnia 12-03-2015

4.      Jeżeli ten sam podmiot był już wcześniej zwolniony od kosztów sądowych w związku z jego sytuacją majątkową i życiową, to bez wykazania, że sytuacja ta uległa poprawie, odmowa zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu kasacyjnym jest nieuzasadniona. W postanowieniu o odmowie zwolnienia od kosztów sąd powinien zatem wskazać, w jakim zakresie sytuacja strony uległa poprawie, oraz przedstawić argumenty przemawiające za odmową dalszego zwolnienia jej od kosztów sądowych. – V CZ 61/13 – postanowienie SN – Izba Cywilna z dnia 27-11-2013

5.      Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy. Nie bez znaczenia jest fakt, iż w razie przegrania sporu przez osobę zwolnioną od kosztów sądowych – następuje to na koszt Skarbu Państwa, a więc wszystkich podatników. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zwolnienia mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.-     I ACz 483/13 – postanowienie SA Rzeszów z dnia 26-07-2013

6.      Za uzasadnieniem przyznania zwolnienia od kosztów nie może przemawiać obciążenie strony z tytułu kredytów bankowych. Brak jest bowiem podstaw do uznania, iż wydatki stron, które nie są kosztami utrzymania, mają charakter priorytetowy przed kosztami postępowania. Należności z tytułu opłat sądowych muszą być traktowane na równi z innymi wydatkami, nie zaś po zaspokojeniu innych należności uznanych w sposób swobodny i jednostronny za bardziej priorytetowe.- I ACz 1170/13 – postanowienie SA Kraków z dnia 22-07-2013

 

 

Joanna Regent

Radca Prawny

 

W przypadku pytań w sprawie artykułu: +48 669-134-666, regent@jrkrp.pl